„Sekvenciranje ljudskog genoma 1990-ih otvorilo je potpuno novu eru razumijevanja čovjeka. Iako danas imamo svojevrsnu „veliku knjigu“ ljudskog genoma, nauka još uvijek ne razumije u potpunosti sve odnose među njenim „slovima“, „riječima“ i „rečenicama“. Upravo zato se „ta knjiga“ neprestano dopunjava novim podacima kako bi ispričali priču o migracijama modernog čovjeka i kako bi razumjeli koje su migracije oblikovale Zapadni Balkan i kreirale nas ovakvima kakvi jesmo.“, započeo je svoje predavanje prof. dr. sc. Damir Marjanović u Akademiji nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine.
U uvodnom obraćanju akademik Asif Šabanović, naglasio je da je ovo predavanje dio ciklusa predavanja koji ANUBiH organizuje tokom godine, kako bi naučnike i njihova istraživanja približio i stručnoj i široj javnosti.
Predavanje prof. dr. sc. Damira Marjanovića pod nazivom „Y kromosom i genetičko nasljeđe istog geografskog prostora: genetička raznolikost modernih populacija i arheogenetički rezultati“ predstavilo je gotovo tri desetljeća naučnih istraživanja genetičke strukture stanovništva ovog prostora, od prvih analiza Y-hromosoma do savremenih istraživanja drevnih genoma, pružajući uvid u složenu demografsku historiju prostora koji je hiljadama godina povezivao različite dijelove Evrope i Azije. Od forenzičke genetike i identifikacije žrtava do istraživanja drevnih populacija, zajednička nit svih tih istraživanja jeste pokušaj da se iz fragmenata genetičkog materijala rekonstruiše priča o čovjeku.
Posebno mjesto u predavanju prof. dr. Marjanović je posvetio Y-hromozomu koji se prenosi s oca na sina i omogućava praćenje određenih muških linija kroz hiljade godina. Takvi genetički markeri postali su važan alat u rekonstrukciji drevnih migracija, posebno u kombinaciji s arheološkim i historijskim podacima. Prof. Marjanović je naglasio da je genetika istovremeno veoma precizna, ali i
kompleksna nauka, te da razlike među ljudima ne treba posmatrati kroz pojednostavljene kategorije. Ljudi dijele ogroman dio genetičkog materijala međusobno, dok se međusobno razlikujemo u veoma malom dijelu genoma. Jedan od primjera koji mijenja raniju sliku ljudske evolucije jeste odnos Homo sapiensa i neandertalaca.
„Nekada se smatralo da između njih nije postojala značajna genetička veza, dok danas znamo da savremeni ljudi izvan Afrike u svom genomu nose približno 1–3 posto neandertalskog genetičkog nasljeđa. To je dokaz da su se ove dvije populacije u prošlosti susretale i razmjenjivale genetički materijal“, istakao je prof. Marjanović dodavši da je „nauka priča koja se stalno preispituje te da je pokreće sumnja u rezultate, njihova provjera i spremnost da se raniji zaključci ponovo istraže.“
Upravo je takav pristup, istaknuto je na predavanju, posebno važan za istraživanje genetičkog porijekla stanovništva Bosne i Hercegovine i šireg prostora Balkana. Istraživanja Y-hromozoma i haplogrupa pokazala su prisustvo različitih genetičkih linija koje svjedoče o složenim migracijskim procesima kroz posljednjih nekoliko hiljada godina. Među njima se posebno istražuju haplogrupe I2a, I2b, R1a, R1b i E1b1b, čije se različite grane i distribucija povezuju s različitim populacijskim kretanjima. Ranije naučne pretpostavke o njihovom porijeklu i širenju danas se dodatno provjeravaju zahvaljujući novim podacima iz drevne DNK.
Veliki iskorak napravila su upravo istraživanja drevnih genoma, odnosno genetičkog materijala izoliranog iz ljudskih ostataka starih stotinama, hiljadama, pa i desetinama hiljada godina. Takvi nalazi omogućavaju direktnije poređenje drevnih i savremenih populacija i pružaju novu perspektivu za razumijevanje demografske historije Evrope.
„Koncepti koje smo prije dvadesetak godina smatrali gotovo sigurnima danas mogu biti pod upitnikom. I to nije problem nauke, to je upravo način na koji nauka napreduje.“
Iskustvo istraživača iz Bosne i Hercegovine pokazuje i koliko razvoj molekularnih metoda može imati praktičan značaj. Metode izolacije DNK razvijane su i unapređivane kroz rad na identifikaciji žrtava proteklog rata, a primjenjivane su i u istraživanjima historijskih i arheoloških ostataka. Metode koje su omogućile pouzdaniju analizu degradiranog genetičkog materijala otvorile su prostor za istraživanje ljudskih ostataka iz različitih historijskih perioda. Tako je ovo predavanje otvorilo i šire pitanje: koliko još toga o vlastitom porijeklu ne znamo i koliko će nova istraživanja drevne DNK promijeniti ono što danas smatramo poznatom historijom stanovništva Balkana? Cijelo predavanje dostupno je na YT kanalu Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine.
O predavaču:
Prof. dr. sc. Damir Marjanović ravnatelj je Instituta za antropologiju u Zagrebu i viši naučni saradnik. Redovni je profesor na Internacionalnom Burch univerzitetu i Univerzitetu u Sarajevu, naslovni redovni profesor na Sveučilištu u Rijeci te gostujući profesor na Sveučilištu u Splitu i drugim univerzitetima u regiji i Kini. Njegova područja naučnog djelovanja su molekularna antropologija, populacijska i forenzička genetika. Bio je dugogodišnji voditelj Laboratorija za forenzičku genetiku Instituta za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju u Sarajevu, gdje je 2012. godine izabran za naučnog savjetnika. Kao ekspert iz oblasti forenzičke genetike sarađivao je s EU-om, OSCE-om, Evropskom agencijom za obnovu i Međunarodnom komisijom za nestale osobe (ICMP). Autor je i koautor 20-ak knjiga i poglavlja u knjigama, više od 100 naučnih i preglednih radova u relevantnim međunarodnim bazama, kao i više od 270 drugih naučnih publikacija. Njegovi radovi citirani su više od 5.000 puta, a bio je pozvani predavač na više od 60 međunarodnih i nacionalnih naučnih događaja.
